Zor zamanlarda ayakta kalmak güçlü görünmek değil, destekle toparlanabilmektir.
Lösemi tanısı almak çocuk için de aile için de hayatın akışını bir anda değiştirir. Bu süreçte sıkça duyulan bir cümle vardır: “Güçlü olmalısınız.” Bu cümle iyi niyetlidir ama çoğu zaman yük bindirir. Psikolojik sağlamlık, hiç yıpranmamak ya da hiç üzülmemek anlamına gelmez.
Psikolojik sağlamlık nedir?
Psikolojik sağlamlık, zor yaşam olayları karşısında toparlanabilme ve uyum sağlayabilme becerisidir. Kelime, Latince “resilire” (esneyip eski haline dönmek) kökünden gelir (Öz ve Bahadır Yılmaz, 2009). Araştırmacılar bunu sabit bir kişilik özelliğinden çok, zamanla gelişebilen dinamik bir süreç olarak görür (Masten, 2001; Southwick vd., 2014). Bu ayrım önemlidir. Sağlamlık “ya vardır ya yoktur” diye bir özellik değildir. Desteklenebilir ve güçlendirilebilir.
Psikolojik Sağlamlığı neler besler?
Alan yazında sağlamlığı etkileyen faktörler üç başlıkta toplanır: bireysel, ailesel ve çevresel. Bireysel olarak problem çözme becerisi, mizah, iyimserlik ve kendi yaşamı üzerinde kontrol hissi koruyucudur. Ailede sıcak bir ebeveyn-çocuk ilişkisi ve geleceğe dair olumlu beklentiler koruyucudur. Çevrede ise güvenilir bir yetişkinle ilişki, arkadaş desteği, okul ve toplum desteği koruyucudur (Öz ve Bahadır Yılmaz, 2009). Bu liste lösemi sürecindeki ailelere çok şey söyler. Sağlamlık yalnızca çocuğun iç gücüne bırakılamaz. Aile, okul, arkadaşlar ve sağlık ekibi birlikte bir koruyucu ağ oluşturur.
Sosyal destek neden bu kadar önemli?
Sosyal destek, stresin yıpratıcı etkisine karşı bir tampon görevi görebilir (Cohen ve Wills, 1985). Üniversite öğrencileriyle yapılan bir çalışmada psikolojik sağlamlığı yüksek olanların sosyal ilişkilerinin daha dengeli olduğu ve destek aradıkları görülmüştür. Sağlamlık, iyilik halinin (duygusal, sosyal, bilişsel ve fiziksel boyutlar dahil) önemli bir yordayıcısı bulunmuştur (Korkut-Owen vd., 2017).
Çocuk onkolojisinde psikososyal bakım, tıbbi tedavinin ayrılmaz bir parçası olarak tanımlanır. Uluslararası standartlar, ailelerin sürecin başından itibaren psikolojik ve sosyal destek almasını önerir (Wiener vd., 2015). Pratikte bu şu anlama gelir:
Çocuğa duygularını konuşabileceği güvenli bir ortam sunmak.
Mümkün olduğunca rutini ve arkadaşlık bağlarını korumak (okul, oyun, video görüşme)
Ebeveynlerin de kendi desteğini aramasına izin vermek, çünkü bakım verenin iyiliği çocuğun ortamını doğrudan etkiler
Bilişsel esneklik: Düşünceye tek pencereden bakmamak
Bilişsel esneklik, bir duruma tek açıdan bakmak yerine farklı açılardan bakabilmektir. Lösemi gibi belirsiz bir süreçte bu, “ya hep ya hiç” düşüncelerinden uzaklaşmaya yardım edebilir. Araştırmalar bu fikri destekliyor, ama çoğu kabul, yeniden değerlendirme ve psikolojik esneklik gibi yakın kavramları inceliyor.
Çocuklar ve ergenler ne diyor?
Yeni tanı almış ergenlerle yapılan bir çalışmada, kabul, bilişsel yeniden değerlendirme ve dikkati başka yöne çekme gibi uyum odaklı baş etme yolları, sonraki dönemde gözlenen olumlu duygunun daha yüksek olmasını yordadı, olumsuz duyguyu yordamadı (Murphy vd., 2017).
Güney Kore’de 74 çocukla yapılan bir çalışmada, aile işlevselliği ve arkadaşlarla ilişki, sağlamlıkla anlamlı biçimde ilişkili çıkan iki değişkendi (Kim ve Yoo, 2010). On çalışmayı derleyen bir sistematik derlemeye göre aile ve arkadaşlar, özellikle ebeveynler, önemli sosyal destek kaynaklarıydı. Sosyal destek, travma sonrası gelişim ve okula dönüşle olumlu; stres, depresyon ve kaygıyla olumsuz ilişkiliydi (Deegan vd., 2023).
Ebeveynler ne diyor?
Lösemi veya lenfoma tanılı çocukların 80 ailesiyle yapılan çalışmada, psikolojik esnekliği yüksek ebeveynlerin ailelerinde hastalığın yarattığı genel yük daha azdı. İhtiyaç duyduğundan az sosyal destek alan ebeveynlerde ise aile uyumu daha zayıftı (Van Schoors vd., 2019). Randomize kontrollü bir çalışmada, kanserli çocuğu olan ebeveynlere verilen 4 oturumluk kabul ve kararlılık temelli müdahale, rutin bakıma göre ebeveyn sıkıntısını azalttı ve yaşam kalitesini artırdı. Ebeveynler daha esnek hale geldi ve çocuklarının uyum güçlüklerinde daha fazla azalma bildirdi (Jin vd., 2025).
Yakından bakalım: Türkiye’den bir çalışma
Türkiye’de kanser tedavisi gören çocukların annelerini inceleyen güncel bir araştırma var (Kuş Işık ve Kayım, 2025). Çalışma, çocuklarına hastanede refakat eden annelerin psikolojik dayanıklılığını, algıladıkları sosyal destek ve öz-şefkat bağlamında inceledi. Çocuğu tedavi gören annelerde algılanan sosyal destek ve öz-şefkat, psikolojik dayanıklılıkla ilişkili çıktı (Kuş Işık & Kayım, 2025).
Bütün bu çalışmalar ne anlatıyor?
Esneklik, kabul ve sosyal destek, hem çocuklarda hem ebeveynlerde daha iyi uyumla birlikte görülüyor. Ebeveynlerle yapılan deneysel çalışma, esnekliğin öğrenilebilir olduğunu düşündürüyor. Ancak çalışmaların çoğu küçük örneklemli ve ilişkiseldir. Bu yüzden bunlar “kesin reçete” değil, güçlü ipuçlarıdır.
Terapi sağlamlığı nasıl destekleyebilir?
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı fark etmeyi ve katı düşünce kalıplarını daha esnek hale getirmeyi hedefler. Gross’un (1998) duygu düzenleme modelinde de bir duruma verdiğimiz anlamı yeniden değerlendirmek, duyguyu düzenleyen temel yollardan biridir. Seçim (2020) de bilişsel yeniden yapılandırmanın duygu düzenleme ile bilişsel esnekliğin kesiştiği somut bir örnek olduğunu belirtir.BDT’nin etkililiği çok sayıda meta-analizle desteklenir (Hofmann vd., 2012). Bu kanıtların çoğu kaygı, depresyon gibi belirli sorunlara yöneliktir. Sağlamlığı doğrudan artırdığına dair kanıt ise daha sınırlıdır. Türkiye’den bir örnekte grupla psikolojik danışmanın üniversite öğrencilerinin sağlamlığını artırmaya olumlu katkı yaptığı bildirilmiştir (Gürgan, 2006, akt. Öz ve Bahadır Yılmaz, 2009).
Terapi her çocuk ve aile için aynı biçimde işlemez; yaşa, tedavi aşamasına ve ailenin ihtiyacına göre uyarlanır.
Küçük adımlar, büyük fark…
Duyguları adlandırmak: “Korkuyorum” demek, korkuyu küçültmez ama yönetilebilir kılar.
Düşünceyi sınamak: “Bu düşünce şu an kesin bir gerçek mi, yoksa bir olasılık mı?”
Kontrol edilebilir küçük alanlar bırakmak: Çocuğa ve aileye karar verebilecekleri küçük şeyler tanımak (bugün hangi oyun, hangi kitap).
Yardım istemeyi normalleştirmek: Destek aramak zayıflık değil, sağlamlığın parçasıdır.
Son söz
Sağlamlık, yalnız başına dayanmak değildir. Kendi başına güçlü olmaya çalışan bir aileden çok, çevresindeki insanlarla bağını koruyan bir aile toparlanma konusunda daha çok kaynağa sahiptir. Lösemili Çocuklar Haftası’nda bu hatırlatma hem ailelere hem de çevrelerine olsun: Birine “güçlü ol” demek yerine “yanındayım, ne yapabilirim?” demek çoğu zaman daha iyi gelir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel değerlendirme ve tedavi yerine geçmez.
Siz ya da bir yakınınız zorlanıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanından destek alabilirsiniz.
Kaynakça
Cohen, S., & Wills, T. A. (1985). Stress, social support, and the buffering hypothesis. Psychological Bulletin, 98(2), 310–357. https://doi.org/10.1037/0033-2909.98.2.310
Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271–299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440. https://doi.org/10.1007/s10608-012-9476-1
Jin, X., Li, H., Yao, W., & Wong, C. L. (2025). Acceptance and commitment therapy for parents of children with cancer: An RCT. Pediatrics, 156(4), Article e2025071134. https://doi.org/10.1542/peds.2025-071134
Kim, D. H., & Yoo, I. Y. (2010). Factors associated with resilience of school age children with cancer. Journal of Paediatrics and Child Health, 46(7–8), 431–436. https://doi.org/10.1111/j.1440-1754.2010.01749.x
Korkut-Owen, F., Demirbaş-Çelik, N., & Doğan, T. (2017). Üniversite öğrencilerinde iyilik halinin yordayıcısı olarak psikolojik sağlamlık. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(64), 1461–1479. https://doi.org/10.17755/esosder.300405
Kuş Işık, E. Ö., & Kayım, F. (2025). Kanser tedavisi gören çocukların refakatçi annelerinin psikolojik dayanıklılık düzeylerinin algılanan sosyal destek ve öz-şefkat bağlamında incelenmesi. İzlek Akademik Dergi, 8(1), 1–20. https://doi.org/10.53804/izlek.1696191
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.227
Murphy, L. K., Bettis, A. H., Gruhn, M. A., Gerhardt, C. A., Vannatta, K., & Compas, B. E. (2017). Resilience in adolescents with cancer: Association of coping with positive and negative affect. Journal of Developmental & Behavioral Pediatrics, 38(8), 646–653. https://doi.org/10.1097/DBP.0000000000000484
Öz, F., & Bahadır Yılmaz, E. (2009). Ruh sağlığının korunmasında önemli bir kavram: Psikolojik sağlamlık. Hacettepe Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Hemşirelik Dergisi, 82–89.
Seçim, G. (2020). Bilişsel esneklik ve duygu düzenleme özelliklerinin psikolojik sağlamlık üzerine etkisi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2), 505–524. https://doi.org/10.37217/tebd.716151
Southwick, S. M., Bonanno, G. A., Masten, A. S., Panter-Brick, C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), Article 25338. https://doi.org/10.3402/ejpt.v5.25338
Van Schoors, M., De Paepe, A. L., Lemiere, J., Morez, A., Norga, K., Lambrecht, K., Goubert, L., & Verhofstadt, L. L. (2019). Family adjustment when facing pediatric cancer: The role of parental psychological flexibility, dyadic coping, and network support. Frontiers in Psychology, 10, Article 2740. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2019.02740
Wiener, L., Kazak, A. E., Noll, R. B., Patenaude, A. F., & Kupst, M. J. (2015). Standards for the psychosocial care of children with cancer and their families: An introduction to the special issue. Pediatric Blood & Cancer, 62(Suppl. 5), S419–S424. https://doi.org/10.1002/pbc.25675
Bir Cevap Yazın