Psikolog Gökçen Egem

Yas, insanların kayıp tehdidi veya kayıp karşısında yaşadıkları doğal ve evrensel bir duygudur.  Hayatımız boyunca çok çeşitli kayıplar yaşarız. Bu kayıplar önceden var olan bir şeyin aniden oluşan eksikliğidir. Yası genel olarak “sevilen bir kişinin ölümünün ardından bireyin yaşamındaki olağan strese yönelik tepki” olarak açıklayabiliriz. Kayba verilen tepkiler yoğunluk, şiddet ve süre açısından sınıflandırılabilir. Fakat yas tepkileri bireylerarası ve kültürler arası değişim gösterdiğinden bu sınıflandırmalar sürekli değişmektedir. Peki yas nasıl sınıflandırılır? Yas türleri nelerdir?

Yas sürecindeki tepkilerin şiddet, yoğunluk ve süre açısından farklılaşması patolojik ve normal yas sürecini ortaya çıkarır. Yasın yaşanma şekillerine göre normal yas, patolojik yas, travmatik yas ve komplike yas olarak sınıflandırabiliriz.

Normal yas: bireyin yaşadığı kayba yönelik derin üzüntü, özlem duygusu ve istem dışı tekrarlanan düşünceleri olağan kabul edebilmesidir. Normal yas sürecinde yaşanan belirtiler çok şiddetli ve uzun süreli değildir, tepkilerin şiddeti ve yoğunluğu zaman geçtikçe azalır ve bireyin günlük rutin işlevine dönmesi beklenir.

Patolojik yas: çözülemeyen ve normal rutin işlevselliğe dönmeyi engelleyen durumlarda ortaya çıkar. Patolojik yas uzun süreli yas yoksunluğu; gecikmiş, maskelenmiş, kronik ve abartılmış yas durumlarında görülür.

Kronik yas bireyin kayba karşı verdiği tepkilerin uzunluğu, Abartılmış yas tepkilerin şiddetinin aşırılığı ile oluşmaktadır. Gecikmiş yas kayba ilişkin duyguların ifade edilememesi, belki daha sonra abartılmış şekilde ifade edilebilmesi sonucu oluşmaktadır. Maskelenmiş yas bireyde kayba yönelik tepkisinin işlevselliğini etkileyecek rahatsızlık belirtilerinin olması ancak bireyin bu rahatsızlık belirtilerinin yas sürecinden kaynaklı olduğunun farkında olmamasıdır.

Travmatik Yas: deprem, cinayet, özkıyım gibi travmatik bir olayın sonrasında ortaya çıkan yas sürecidir. Travmatik yas terimi kaybedilen kişinin ölüm nedeni ile ilişkilendirilir. Kaybedilen kişinin ölüm nedeni ne kadar travmatikse kaybı yaşayan kişinin travmatik yas yaşaması o kadar olasıdır.

Komplike Yas: ölüme inanmama, yoğun özlem, öfke, kaybedilen kişiye ilişkin yoğun düşünceler, kaçınma, suçluluk, çeşitli etkinliklere ve durumlara ilgi azalması ve kimlik kaybı gibi durumların ortaya çıkmasıyla ilişkilidir. Komplike yas sürecindeki kişiler ölen kişinin artık fiziksel olarak var olmadığı gerçeğini reddederler. Bu süreçte toplumsal etkinliklerden uzaklaştıkları, kişilerarası ilişkilerinde başarısız oldukları, ölen kişinin olmadığı yaşamlarını anlamlandırmada güçlük çektikleri ve ardından verdikleri tepkilerin yoğunluğu ve şiddetinde azalma görülmediği gözlenir.

ÖZETLE

Yas sürecindeki tepkilerin şiddet, yoğunluk ve süre açısından farklılaşması patolojik ve normal yas sürecini ortaya çıkarır. Yasın yaşanma şekillerine göre normal yas, patolojik yas, travmatik yas ve komplike yas olarak sınıflandırabiliriz. Normal yas sürecinde yaşanan belirtilerin şiddeti ve yoğunluğu zaman geçtikçe azalır ve bireyin rutin işlevine dönmesi beklenir. Patolojik yas çözülemeyen ve rutin işlevselliği dönmeyi engelleyen durumlarda ortaya çıkar. Patolojik yas; gecikmiş, maskelenmiş, kronik ve abartılmış yas durumlarında görülür. Travmatik yas kaybedilen kişinin ölüm nedeni ile ilişkiliyken komplike yas kaybedilen kişinin ölümünü reddedilmesi sonucu ortaya çıkmaktadır.